Kurcalama » Dilleri Kurcalayalım

Dilimin ucundaki yabancılar

ebo — Mon, 15 Jan 2007 13:33:02 +0000

Sadece Türkçemize değil pek çok dile yerleşmiş birtakım uluslarötesi sözcükler var. Öylesine benimsenmişler ki, kökeni ne olursa olsun pek değiştirilebilir, yerine başka bir sözcük konulabilir gibi durmuyorlar. Buyrun onlardan birkaçının kaynağını kurcalayalım:

Bistro = “Bizimki de fast food ama adını bistro koyduk, havalı olduk.” diyen lokanta ya da cafelerin kullandığı bu terim, Fransızca bir sözcüğü andırsa da aslında Napolyon ve arkadaşlarınca Rusya’dan devşirilmiş olup, Rusça’da “bystro”= hızlı’dan kaynaklanıyor.
Barbekü=17. yüzyılda Kuzey Amerika’ya yerleşen Fransız kürk avcılarının kullandığı bu terim, dilimize mangalın kibarcası olarak yerleşme gayreti içerisinde. İşbu Fransız kürk avcıları, avladıkları bizonları bütün olarak (!!!) ızgaraya koydukları için “barbe-á-queue” yani “sakalından kuyruğuna kadar ” demeye getiriyorlardı.
Radar = İngilizce bir kısaltma olan bu kelimenin de aslı “Radio Detecting and Ranging” yani “Radyo dalgaları ile tespit ve ölçekleme” anlamına geliyor.
Kredi = Bankadan kredi alıyorsanız, geri ödeyeceğinize olan inançları tam demektir. Kelimenin aslı “inanmak” anlamına gelen Latince’deki “credere” ‘den. Size inanan bankaları hayalkırıklığına uğratmayın, onları teselli etmek epey zordur.
Safari = Yaban hayvanlarını yaşadıkları ortamda görmek isteyen kişinin bir “gezi” ‘ye çıkması gerekir. İşte Afrika’nın Kisuaheli dilinde de safari bu anlama gelmektedir. Sahil yörelerimizde cip safari yapan turistler, dağlardaki kurtları, ayıları görmeye gitmiyorlar, ama yine de beynelminel olmuş bu terim, basit bir cip gezisini cazip hale getirmeye yetiyor.
Ritm = Yunanca’da “ayarlanmış hareketler” anlamına gelen “rhytmus” ‘tan geliyor.
Menisküs = Yarım ay şeklindeki bu kıkırdak dokulara Yunanlılar “küçük ay” anlamına gelen menisküs ismini uygun görmüşler.
Karantina = Fransızlar bulaşıcı bir hastalığa yakalanmış birini diğerlerinin bulunduğu ortamdan ayırdıklarında, bunun en az 40 gün sürmesi gerektiğini düşünüyorlardı; “Quarante” Fransızca’da 40 demektir, karantina da vebalıların bu süre boyunca tutulduğu gemilere verilen isimdi.
Barikat (ya da bariyer) = Sokak olaylarında ya göstericilerin ya da güvenlik güçlerinin kurduğunu duymaya alıştığımız bu engelin aslı da Fransızca’dan. Şaraplarıyla ün salan bu ülkede ilk barikatlar hangi malzeme ile yapılmış olabilir? Tabii ki şarap fıçılarından; “barrique” de “fıçı” demek.
Robot = “Gelecekte her evin bir robotu olacak” diyor Bill Gates. Peki ne yapacak robotlar? Elbette bize hizmet edecekler, çalışacaklar. Sözcük Çekçe’den; “robota”, “köle gibi çalışmak, zorunlu olarak çalışmak” anlamında kullanılıyor.

Şemsipaşapasajındadilibüzüşesiceler !

ebo — Thu, 11 Jan 2007 08:54:21 +0000

Dilleri kurcalayalım diye bir kategorimiz olur da, Türkçe’mizin ilginç örneklerini ve rekorlarını kurcalamaz mıyız ?

En uzun kelime: muvaffakiyetsizleştiricileştiriveremeyebileceklerimizdenmişsinizcesine
(-En uzun kelime için açıklama: Kötü amaçların güdüldüğü bir öğretmen okulundayız. Yetiştirilen öğretmenlere öğrencileri nasıl muvaffakiyetsizleştirecekleri öğretiliyor. Yani öğretmenler birer muvaffakiyetsizleştirici olarak yetiştiriliyorlar. Fakat öğretmenlerden biri muvaffakiyetsizleştirici olmayı, yani muvaffakiyetsizleştiricileştirilmeyi reddediyor, bu konuda ileri geri konuşuyor. Bütün öğretmenleri kolayca muvaffakiyetsizleştiricileştiriverebileceğini düşünen okul müdürü bu duruma sinirleniyor, ve söz konusu öğretmeni makamına çağırıp, ona diyor ki; “Muvaffakiyetsizleştiricileştiriveremeyebileceklerimizdenmişsinizcesine laflar ediyormuşsunuz ha? …”)

Tersten okunduğunda da anlamlı olan en uzun kelime: ıralamamalara, aralamamaları (13)
Art arda çifter çifter en çok harf bulunduran kelime: maatteessüf (4)

En uzun bir sesli bir sessiz giden kelime: mücadelecileşiveremeyebileceğimizin (35)

Harf tekrarı içermeyen en uzun ekli kelime: hüpletiyormuşsanız ve hödükleşmiyorsanız (18)

Harf tekrarı içermeyen en uzun eksiz kelime: konseptüalizm (13)

Sadece bir harfi farklı olan en uzun eksiz kelime çifti: mahrumiyet, mahkumiyet (10)

Alfabemizin ilk 14 harfi ile yazılan en uzun kelime: affedicideki (12)

Alfabemizin son 14 harfi ile yazılan en uzun kelime: tutuşturtuşumuzunmu? (20)

En uzun kısaltma: iYSSKSiiD (9)
(İş Yerinde Sağlık, Sağlık Korunması ve Sigorta İle İlgili Danışma (Komitesi). Kaynak: Kısa Adlar ve Kısaltmalar Sözlüğü)

En çok anlamı olan kelime: çıkmak (TDK’da 58 anlamı sayılmış)

Aynı kökene sahip olup en çok farklı şekilde kullanılan kelime: hakan, han, kaan, kağan (4)

Farklı köklere sahip olup en çok anlamı olan kelime: karın (4)
(Dört anlamı: kar kelimesinin 1.tekil şahıs iyelik hali, karmak fiilinin 2. çoğul şahıs emir hali, karı kelimesinin 2. tekil şahıs iyelik hali, karın kelimesi.)

En çok anlamdaş: tuvalet, ayakyolu, memişhane, apteshane, kenef, hela, yüz numara, kademhane (8)

Bir harfi en çok içeren kelimeler:
alafrangalaştıramayacaklardansalar (13)
beybabalaşabilen (4)
seccadecileşecekmişsinizcesine (5)
çiçekçiymişçesine (4)
didindirdiklerimizdendir (6)
gelenekselleştiriveremeyebileceklerdenseler (15)
gepgergin (3)
sıkıntısızlaştırıcılığınızın (11)
kişiliksizleştiricileştiriverebileceklerimizdenmişsinizcesine (16)
kikirikleşecektik (5)
tellallaşılabilmeli (7)
mükemmelleşemememiş (7)
anneanneninkininsin (9)
otokontrolsüzleşiyor (5)
hötöröf (3)
muharrirleştirivermişlerdir (7)
hassasiyetsizleşseymişsin (6)
unutturuculuşumuzunmuş (10)
düşündürttürücülüşümüzünmüş (11)
verevleşivermek (3)
yayımlayamayayım (5)
lezzetsizleşemezseniz (5)

Harf Sayıları
2 harften oluşan en uzun kelime: ememememe (9)
3 harften oluşan en uzun kelime: yamayamamaya, yamayamamama (12)
4 harften oluşan en uzun kelime: mayalayamamamla (15)
5 harften oluşan en uzun kelime: mayalayamamalıyım (17)

içindeki her harf birden fazla geçen en uzun kelime: serserileşememişlerse (21)

içindeki her harf tam ikişer kez geçen en uzun kelime: kükürtatarının (14)
(kükürtatar: kükürtlü buhar çıkaran ve üzerinde kükürt biriken alan)

içindeki bütün harfler ya bir ya da iki kez geçen en uzun kelime: törpüleyemiyormuşsanız (22)

içinde en çok sayıda farklı harf bulunduran kelime: gölcükleştiriyormuşsanız (20)

Sesliler Ve Sessizler
Sesli / sessiz oranı en yüksek kelime: aile, iade (3/1)
Sessiz / sesli oranı en yüksek kelime: sfenks, sprint (5/1)
Ardarda en çok sesli: suiistimal, maaile (3)
Ardarda en çok sessiz: angström (5)
Bir seslinin bir kelimede en çok kullanımı (başka sesli yok): badanalayamayacaklardansalar (12)
Bir sessizin bir kelimede en çok kullanımı (başka sessiz yok): anneannenin (6)

Sadece birer harfleri farklı olan ve aynı eki taşımayan en çok kelime:
3 harfli: ban, can, çan, dan, fan, han, kan, lan, pan, san, şan, tan, van, yan, zan (15)
4 harfli: kaba, kaça, kafa, kaka, kala, kama, kana, kapa, kara, kasa, kaya, kaza (12)
5 harfli: kabın, kaçın, kadın, kalın, kapın, karın, kaşın, katın, kayın (9)
(kabın: kap + tamlayan eki; kapın: kapı + iyelik eki; katın: katmak eylemi 2. çoğul kişi emir kipi.)
6 harfli: sarmak, sarmal, sarmam, sarman, sarmaş, sarmaz (6)
7 harfli: çekinik, çekinim, çekinin, çekinip, çekinir, çekiniş, çekiniz (7)

En çok anagram:
3 harf: aks, ask, kas, sak (4)
4 harf: aksı, asık, askı, ıska, kası, kısa, sakı, sıka (8)
5 harf: çakır, çarık, çarkı, çıkar, çıkra, çırak, kaçır, kıraç, arkçı, ırkça (10)
6 harf: kelime, ekilme, eklemi, melike, kileme, ekelim, emekli, ekimle, ekmeli, lekemi (10)
7 harf: akıldır, aklıdır, alırdık, darılık, kaldırı, kalırdı, kıladır, kılardı, lakırdı (9)

Özel isimler:
En uzun ad: Abdulmuttalip (13)
En uzun soyad: Kocakethüdaoğullarından (23)
En çok ad: Hasan Hüseyin Kerem Uğur Arda (5)
En sık rastlanan ad soyad: Mehmet Yılmaz
En sık rastlanan aynı ad soyad: Yılmaz Yılmaz
En uzun il adı: Afyonkarahisar (14)
En uzun ilçe adı: Şereflikoçhisar (15)
En uzun cadde, sokak adı: Profesör Doktor Muammer Aksoy Caddesi (26) (Ankara-Bahçelievler eski 2. Cadde)

Anastas keten etek satsana

ebo — Wed, 03 Jan 2007 14:39:34 +0000

Yahu ben tersten okununca aynı olan cümlelerden bir Anastas’ın mumlu versiyonunu, bir de Ey Edip Adana’da pide ye’yi bilirdim, meğer güzel Türkçe’mizde daha ne çok güzel ve anlamlı terslikler varmış, buyrun :

Adamla çene çalma da.
Aç raporunu koy, okunur o parça.
Al Azmi, imzala.
Ali, tanışın: Atila.
Al kasada sakla.
Altan, attan atla.
Al yarısını sırayla.
Alkazık çak karaya, kayarak kaç kızakla.
Ayşen,ıslak kalsın eşya.
Al Pakize bezi kapla.

Ayla’da mı madalya.
Aslan Ali ile Veli ilan alsa
Anastas rulo iyi olur, satsana.
Az al yahu bu haylaza
At, sahibi gibi hasta.

Ara piller eder elli para
Arap kara Murat atar umarak para
Er işi pilavı vali pişire.
Ey kekeme, kek ye
En iyi meşe beşe mi yine?

İlaç iç Ali.
İtti mi, kim itti?
Kaba Talat’a bak.
Kaç lan alçak.
Katla enine, al tak.

Keçin ileridedir, elini çek.
Koyma Vahit, teyp yetti, havam yok.
Kalsın o don ıslak.
Ayol abla, keten etek al baloya.
Kalas yok, kütük koy salak.

Kıza yazık.
Kim o komik?
Lale, Gül’ü gel al.
Mağara daha dar ağam.
Pay ederek iki kerede yap.

Yok, adını da koy.
Zamkı çok, o çıkmaz.
O zaman al tak, katlanmaz o.
Para hazır ama Rıza harap
Firar eder Arif.

Zamlı tas neden satılmaz.
Uğur motora sar o tomruğu.
Nine, şu resim ise Ruşen’in
Şeşü dü mü? Dü şeş.
Rıza, Haluk okula hazır.

O.K.

ebo — Wed, 27 Dec 2006 22:32:58 +0000

Gündelik hayatta Türkçe’mize dahi sızmış olan, “tamam”, “anlaştık” gibi terimleri ifade etmek için kullanılan, “okey” şekilnde söylenen ve üzerinde efsaneler yaratacak kadar çok yorum yapılan bu deyimin aslı, İngilizce’de “herşey yolunda” anlamına gelen “all correct” ‘in söylenirken çıkarılan seslerin başharflerinden (oll korrekt) oluşmaktadır ve ilk olarak 1839 yılında A.B.D.’de bir gazetede kullanılmıştır.

16 dil bir arada

mb — Sun, 24 Dec 2006 19:53:30 +0000

Eğer yabancı dillere merakınız varsa, biraz da ingilizce biliyorsanız Türkçe dahil 16 dilin temel cümle yapıları, sayılar, günler, örnek cümleler hatta bazılarında ciddi bir temel oluşturacak kadar bilgiye Indo-European Languages sitesinden ulaşabilirsiniz, bakmakta yarar var, TV karşısında vakit geçireceğinize kendiniz için iyi birşey yapmış olursunuz.

İsimlerin anlamları

mb — Sat, 23 Dec 2006 01:45:39 +0000

Çok kullandığımız bazı Arapça isimlerin anlamları ilginç geldi: Ahmet, övgüye değer; Ayşe, canlı ve iyi; Fatma, kaçınan, uzak duran; Halil, arkadaş; Leyla, gece; Nedim, sofra arkadaşı; Talat, şanslı,talihli; Tarık, kapıya vuran; Abdül, uşak demekmiş. (Yani Abdül Tarığa bir bakıver dediğimizde, uşağım biri kapıyı çalıyor, bir zahmet açıver demek istemiş de olabiliriz)
Bir de çok duyduğumuz İngilizce isimlerin anlamlarını kurcalayalım, onlar da oldukça eğlenceli: Alfred, barış (O zaman niye Nobel barış ödülü veriyorlar, al sana bir Alfred Nobel deseler olmaz mı yani); Clinton, zirvede yerleşim (acaba başkan olmadan soyadını mı değiştirdi, yoksa alın yazısı mı); Edgar, kutsal mızrak; Graham, gri ev (Acaba Graham Bell bir kızılderiliydi de onu “gri evin zili” diye mi çağırıyorlardı); Oscar, Tanrının mızrağı (Bu ödülü alanlar çok sevindirik olup, ellerini kollarını sallıyor, inşallah Oscarlarını seyircilere denk getirmezler); Brenda, kılıç; Howard, cesur yürek; Henry, evin reisi demek iken,

Latince kökenlilere bakmazsak olmaz: Caesar (bildiğimiz Sezar), kıllı demekmiş (tüm karizma gitti işte); Candice, beyaz; Cecil – Sheila, kör (acaba doğuştan kör olanlara koydukları bir isim mi?); Dexter, sağlak; Francis – Frank, Fransız; Justine, adil,dürüst; Mercedes, merhamet (meğer o kaba baskıcı görüntüsünün altında masum bir yürek taşıyormuş); Paul, alçak gönüllü (çok eski bir Amerikalı müdürüm prematür doğmuştu herhalde, çünkü gönülsüz bir alçaktı); Romeo, Romalı (Kusura bakmayın, Romeo Perihan demeden edemeyeceğim);

Romeo & Juliet

Rufus, kızıl; Ursula – Orson, küçük ayı (Orson Welles, doğuştan iri yarıymış galiba ama Ursula Andress’in herhalde babaannesinin adıydı); Silvia, odun dersek ayıp olur ağaç, koru falan diyelim ve artık kabak tadı veren bu konuyu, Orson Welles’e de gereken saygıyı göstererek burada kapatalım.

Bizim Türkçe mi?

meb — Fri, 22 Dec 2006 23:10:57 +0000

Türk Dil Kurumu’nun 2005 Türkçe Sözlüğünde, kökenlerine göre yabancı sözcüklerdeki ilk 10 dil ve kullandığımız sözcük sayısı şöyle:

Arapça – 6463
Fransızca – 4974
Farsça – 1374
İtalyanca – 632
İngilizce – 538
Yunanca – 399
Latince – 147
Almanca – 85
Rusça – 40
İspanyolca – 36

Bazı örneklerle konuyu süsleyelim ki azıcık şaşıralım, a bunun da mı kökeni Türkçe değilmiş diyelim.
Domates, sardalya, sübye, tarator, maça ve kupa, Rumca’dan;
Dekan, doçent, dübel, kuruş, otopark, revir, trafo, şablon, Almanca’dan;
Cunta, fisto, kadastro, kanarya, palavra, papel, sigara, tabaka, İspanyolca’dan;
Balina, bomba, damacana, dümen, fabrika, fırtına, güverte, iskele, izbandut, karga, korna, lokanta, numara, reçete, peçe, pastane, pırlanta, pirzola, piyasa, poğaça, postane, pusula, racon, salça, sedye, tavla, tabela, tornavida, tulumba, vardiya, volta, zebra, İtalyanca’dan;
Anahtar, bezelye, budala, enginar, gübre, halat, güğüm, fidan, fistan, ıhlamur, iskemle, ızgara, kavanoz, kestane, kiremit, kundak, kutu, manav, mandıra, marul, maydanoz, papatya, paspal, pırasa, pide, semer, sınır, takunya, temel, tırpan, tuğla, yulaf ve neredeyse tüm balıkların ve diğer kabukluların isimleri, Yunanca’dan dilimize yerleşmiş.

Arapça, Farsça, Fransızca ve İngilizce’den geçenler ise zaten kendilerini belli ediyorlar, müsaadenizle onları hiç kurcalamayalım.